Smart Home a instalacja fotowoltaiczna – jak przygotować rozdzielnicę na dodatkową elektronikę?

Instalacja fotowoltaiczna i system Smart Home coraz częściej spotykają się w jednej instalacji elektrycznej. Falownik, monitoring produkcji energii, dodatkowe liczniki, sterowniki automatyki, moduły wykonawcze czy system zarządzania energią oznaczają jednak nie tylko więcej funkcji, ale również więcej aparatury, przewodów i połączeń. Dlatego rozdzielnicę warto projektować z myślą o rozbudowie już na etapie budowy domu lub montażu fotowoltaiki. Pozostawienie kilku wolnych modułów to dobry początek, ale w praktyce potrzebna jest także rezerwa na prowadzenie przewodów, dodatkowe złączki, rozdział zasilania, urządzenia pomiarowe i elementy ochronne. Dobrze przygotowana rozdzielnica powinna umożliwiać późniejsze dołożenie kolejnych funkcji bez konieczności przebudowy całej instalacji.

Najważniejsze informacje

  • Smart Home i fotowoltaika zwiększają zarówno liczbę urządzeń w rozdzielnicy, jak i liczbę przewodów oraz punktów połączeniowych.
  • Rezerwa powinna oznaczać nie tylko wolne moduły, ale również przestrzeń do prowadzenia nowych przewodów.
  • Aparaturę strony DC instalacji PV należy dobierać do jej parametrów i nie traktować jej jako zamiennika aparatury AC.
  • Dodatkowy pomiar energii może być potrzebny, jeśli Smart Home ma wykorzystywać dane dotyczące produkcji i poboru energii.
  • Bloki rozdzielcze i złączki szynowe pomagają uporządkować przewody o różnych przekrojach i funkcjach.
  • Przewody komunikacyjne systemu automatyki należy prowadzić zgodnie z projektem i wymaganiami konkretnego rozwiązania, a nie przypadkowo razem z częścią energetyczną.
  • Przy projektowaniu warto uwzględnić możliwość późniejszego montażu magazynu energii, ładowarki samochodu lub kolejnych elementów automatyki.
  • Czytelne oznaczenia i aktualna dokumentacja znacząco ułatwiają późniejszą modernizację instalacji.

Dlaczego połączenie Smart Home i fotowoltaiki zwiększa wymagania wobec rozdzielnicy?

Klasyczna instalacja fotowoltaiczna wymaga odpowiedniego włączenia falownika do instalacji budynku oraz zastosowania aparatury wynikającej z projektu konkretnego systemu. Jeżeli równolegle funkcjonuje Smart Home, pojawiają się dodatkowe urządzenia związane ze sterowaniem i pomiarem.

W rozdzielnicy lub jej bezpośrednim sąsiedztwie mogą znaleźć się między innymi:

  • aparatura związana z instalacją fotowoltaiczną i ochroną przeciwprzepięciową,
  • liczniki i podliczniki energii,
  • moduły sterujące, przekaźniki i elementy automatyki,
  • urządzenia komunikacyjne systemu Smart Home,
  • złączki, bloki rozdzielcze i elementy służące do uporządkowania przewodów,
  • aparatura potrzebna przy późniejszej rozbudowie o magazyn energii, ładowarkę samochodu lub dodatkowe obwody sterowane.

Nie wszystkie te urządzenia muszą znajdować się w jednej obudowie. Układ powinien wynikać z projektu instalacji, jednak już na początku warto założyć, że liczba elementów może z czasem wzrosnąć.

Nie projektuj rozdzielnicy tylko pod urządzenia montowane dzisiaj

Jednym z częstszych błędów jest dobór rozdzielnicy dokładnie do aparatury przewidzianej w aktualnym projekcie. Po zakończeniu montażu zostaje kilka wolnych pól, które szybko znikają po dołożeniu pierwszego licznika, sterownika lub dodatkowego zabezpieczenia. W przypadku domu wyposażonego w Smart Home i fotowoltaikę trzeba myśleć o instalacji w perspektywie kolejnych lat. Dzisiaj może działać tylko falownik i kilka modułów automatyki. Później właściciel może zdecydować się na magazyn energii, pompę ciepła, ładowarkę samochodu elektrycznego, dodatkowy pomiar zużycia energii albo system sterujący odbiornikami zależnie od aktualnej produkcji PV. Każda taka zmiana może oznaczać potrzebę montażu kolejnej aparatury. Dlatego rezerwa powinna obejmować nie tylko wolne miejsca modułowe, ale też przestrzeń umożliwiającą doprowadzenie nowych przewodów i wykonanie dodatkowych połączeń.

Fotowoltaika ma stronę DC i AC – trzeba uwzględnić to w organizacji instalacji

Instalacja PV obejmuje część prądu stałego pomiędzy modułami fotowoltaicznymi a falownikiem oraz część prądu przemiennego pomiędzy falownikiem a instalacją elektryczną budynku. Ma to bezpośredni wpływ na sposób organizacji aparatury. Elementów przeznaczonych do strony DC nie należy traktować jako zamienników aparatury stosowanej w instalacji AC. Dotyczy to między innymi ochrony przeciwprzepięciowej.

W naszej ofercie aparatury SIMTEC znajdują się oddzielne ograniczniki przepięć przeznaczone do instalacji fotowoltaicznych, w tym warianty T1+T2 oraz T2 do strony DC. Przykładowy SV B+C 3P jest przeznaczony do systemów fotowoltaicznych o napięciu znamionowym do 1000 V DC.

Dobór konkretnego ogranicznika musi jednak wynikać z parametrów instalacji PV, sposobu jej wykonania, zastosowanej ochrony odgromowej oraz projektu. Nie wystarczy wybrać aparatury tylko dlatego, że w nazwie produktu pojawia się określenie „fotowoltaiczny”.

Smart Home nie zastępuje aparatury ochronnej

System automatyki może mierzyć napięcie, wysyłać powiadomienia, odłączać określone odbiorniki czy sterować zużyciem energii, ale nie powinien być traktowany jako zamiennik zabezpieczeń wymaganych w instalacji elektrycznej. Ochronę nadprądową, przeciwporażeniową i przeciwprzepięciową należy projektować niezależnie od funkcji realizowanych programowo przez Smart Home. Ma to szczególne znaczenie w budynku, w którym znajduje się coraz więcej wrażliwej elektroniki: sterowniki, centrala automatyki, urządzenia sieciowe, falownik, pompa ciepła, sprzęt RTV czy system alarmowy. W naszej kategorii aparatury modułowej znajdują się między innymi ograniczniki przepięć SIMTEC do instalacji AC i PV, liczniki energii SIMLIC oraz szyny łączeniowe. Poszczególne elementy należy jednak dobierać zgodnie z funkcją i parametrami konkretnej instalacji.

Pomiar energii staje się ważnym elementem Smart Home

Sama informacja, że instalacja fotowoltaiczna produkuje energię, nie wystarcza do bardziej zaawansowanego zarządzania odbiornikami. Jeżeli automatyka ma podejmować decyzje na podstawie bilansu energetycznego, potrzebne są odpowiednie dane pomiarowe. Można wtedy analizować nie tylko produkcję, ale również pobór lub przepływ energii w określonych fragmentach instalacji. Przykładem urządzenia, które można wykorzystać do dodatkowego opomiarowania, jest dwukierunkowy licznik energii SIMLIC LS-3FB. Jest to trójfazowy licznik 4-modułowy montowany na szynie TS 35, przeznaczony do pomiaru energii czynnej pobieranej i produkowanej. Producent wskazuje również jego zastosowanie przy opomiarowaniu energii w instalacjach fotowoltaicznych. Taki dodatkowy pomiar może być przydatny w instalacji energetycznej budynku, ale trzeba odróżniać podlicznik wykorzystywany na potrzeby własnego monitoringu od licznika rozliczeniowego operatora sieci.

Ile miejsca pozostawić w rozdzielnicy?

Nie istnieje jedna liczba wolnych modułów właściwa dla każdego domu. Różnice pomiędzy instalacjami Smart Home są zbyt duże. Rozsądniej jest przygotować listę funkcji, które mogą pojawić się w kolejnych etapach, i dopiero na tej podstawie dobrać rozdzielnicę.

Rezerwę warto przewidzieć szczególnie na:

  • dodatkową aparaturę modułową – liczniki, urządzenia ochronne lub elementy sterowania;
  • punkty przyłączeniowe – złączki i elementy rozdzielające zasilanie;
  • prowadzenie przewodów – samo wolne pole na szynie niewiele pomaga, jeżeli wokół aparatury nie ma już miejsca na kolejne przewody;
  • ewentualną modernizację systemu – np. magazyn energii, dodatkowe źródło, ładowarkę samochodu czy nowe obwody automatyki.

W praktyce problemem często nie jest brak jednego miejsca na szynie TS 35, lecz brak przestrzeni przed i nad aparaturą potrzebnej do wykonania połączeń.

Rozdzielnica Smart Home musi mieć miejsce również na przewody

Rozbudowa systemu powoduje wzrost liczby przewodów dochodzących do rozdzielnicy. Dotyczy to zwłaszcza instalacji, w których moduły wykonawcze znajdują się centralnie, a przewody z punktów oświetleniowych, rolet czy innych odbiorników prowadzone są bezpośrednio do rozdzielnicy. Do tego dochodzą przewody związane z pomiarem energii, urządzeniami PV i komunikacją.

Dlatego już podczas projektowania warto przeanalizować:

  • skąd będą wprowadzane przewody z instalacji domowej i fotowoltaicznej,
  • gdzie znajdą się elementy automatyki oraz aparatura energetyczna,
  • czy możliwy będzie dostęp do zacisków po pełnym wyposażeniu rozdzielnicy,
  • czy pozostanie miejsce na nowe przewody przy późniejszej rozbudowie.

Przewody o większych przekrojach wymagają również odpowiedniej przestrzeni do prowadzenia i zmiany kierunku. Rozdzielnica wypełniona aparaturą niemal bez wolnej przestrzeni może być trudna do prawidłowej rozbudowy nawet wtedy, gdy formalnie pozostaje jeszcze kilka wolnych modułów.

Jak uporządkować przewody o różnych przekrojach?

Instalacja PV, zasilanie poszczególnych obwodów i Smart Home mogą powodować, że w jednej rozdzielnicy spotykają się przewody o bardzo różnych przekrojach. Nie każdy przewód powinien być doprowadzany bezpośrednio do zacisku kolejnego aparatu. Przy rozdziale większego toru na kilka mniejszych odpływów można wykorzystać odpowiednio dobrane bloki rozdzielcze, natomiast wiele niezależnych przewodów wygodnie jest zakończyć na złączkach szynowych.

W naszej ofercie znajdują się między innymi modułowe bloki rozdzielcze pozwalające łączyć przewody o różnych przekrojach. Przykładowy czterobiegunowy blok ShNK ma osobne grupy zacisków dla przewodów sztywnych 10–25 mm², 10–35 mm² oraz 35–50 mm². Jest to przykład rozwiązania pozwalającego uporządkować rozdział kilku torów bez przypadkowego łączenia wielu przewodów pod jednym zaciskiem.

Przy pojedynczych torach pomocne mogą być również złączki montowane na TS 35. Przykładowa złączka 35 mm² z naszej oferty obsługuje przewody od 2,5 do 35 mm² i ma prąd znamionowy 125 A. Dobór zawsze powinien odpowiadać przekrojowi, rodzajowi przewodu, obciążeniu i schematowi instalacji.

Oddziel część energetyczną od komunikacyjnej

Smart Home oznacza nie tylko przewody zasilające. W zależności od systemu mogą pojawić się przewody magistralowe, Ethernet, przewody czujników i inne połączenia niskonapięciowe. Ich prowadzenia nie należy planować przypadkowo razem z przewodami energetycznymi. Sposób separacji, ekranowania i prowadzenia tras powinien odpowiadać projektowi oraz wymaganiom stosowanego systemu automatyki. Dotyczy to szczególnie rozdzielnic, w których na niewielkiej przestrzeni spotyka się instalacja 230/400 V, przewody związane z falownikiem, aparatura modułowa i komunikacja Smart Home. Już na etapie budowy warto więc przewidzieć osobne przestrzenie lub trasy przeznaczone dla poszczególnych rodzajów instalacji. Znacznie łatwiej zrobić to przed wypełnieniem rozdzielnicy niż podczas późniejszej modernizacji.

Falownik nie powinien determinować całej architektury Smart Home

Falownik często posiada własny system monitoringu i aplikację pokazującą produkcję energii. Jest to użyteczne, ale nie należy automatycznie utożsamiać monitoringu falownika z kompletnym systemem zarządzania energią w budynku. Smart Home może potrzebować informacji również o poborze energii przez określone obwody, pracy pompy ciepła, ładowaniu samochodu czy stanie magazynu energii. Dlatego warto projektować infrastrukturę tak, aby późniejsze dołożenie dodatkowych urządzeń pomiarowych lub komunikacyjnych było możliwe bez przebudowy podstawowej części rozdzielnicy. Dotyczy to również miejsca na dodatkowe zasilacze i interfejsy komunikacyjne, jeśli wymagają ich wybrane systemy automatyki.

Nadwyżka energii z PV a automatyka domowa

Jednym z praktycznych zastosowań połączenia Smart Home z fotowoltaiką jest sterowanie odbiornikami zależnie od dostępnej energii. Automatyka może przykładowo uczestniczyć w zarządzaniu pracą wybranych odbiorników, gdy zmieniają się warunki produkcji. Możliwość realizacji konkretnej funkcji zależy jednak od systemu, dostępnych danych pomiarowych, urządzeń wykonawczych i sposobu integracji. Technicznie oznacza to, że warto wcześniej przygotować rozdzielnicę na pomiar oraz sterowanie wybranymi obwodami, zamiast zakładać, że wszystkie funkcje zostaną zrealizowane programowo bez dodatkowej aparatury. Jeżeli dany odbiornik ma być później sterowany centralnie, jego sposób zasilania i prowadzenia przewodów powinien zostać uwzględniony już na etapie projektu.

Fotowoltaika dzisiaj, magazyn energii później

Coraz częściej instalacja PV jest pierwszym etapem większego systemu energetycznego domu. Nawet jeśli podczas budowy nie jest planowany magazyn energii, warto rozważyć, czy może pojawić się w przyszłości. Podobnie jest z ładowarką samochodu elektrycznego, pompą ciepła czy systemem zasilania awaryjnego. Nie oznacza to, że należy zawczasu montować aparaturę dla urządzenia, którego jeszcze nie ma.

Warto jednak przygotować:

  • miejsce na ewentualne rozszerzenie rozdzielnicy lub dodatkową obudowę,
  • możliwe trasy prowadzenia przyszłych przewodów,
  • rezerwę przestrzeni na urządzenia pomiarowe i ochronne,
  • dokumentację istniejącej instalacji ułatwiającą późniejszą modernizację.

Dzięki temu dołożenie kolejnego elementu systemu energetycznego nie musi oznaczać przebudowy całej rozdzielnicy.

Czy wszystkie urządzenia Smart Home powinny znaleźć się w głównej rozdzielnicy?

Nie zawsze. Przy rozbudowanych instalacjach lepszym rozwiązaniem może być podział funkcji pomiędzy główną rozdzielnicę elektryczną, osobną sekcję automatyki albo dodatkową obudowę. Upychanie wszystkich urządzeń w jednej rozdzielnicy tylko dlatego, że znajduje się tam wolny fragment szyny TS 35, może pogorszyć czytelność i utrudnić późniejszy serwis. Osobnej przestrzeni mogą wymagać szczególnie elementy komunikacyjne, zasilacze systemowe i moduły sterujące, których organizacja różni się od klasycznej aparatury energetycznej. Podział powinien jednak wynikać z projektu konkretnego systemu. Najważniejsze jest zachowanie czytelnej struktury: wiadomo, gdzie znajduje się część ochronna, gdzie realizowany jest rozdział energii, gdzie pomiar, a gdzie sterowanie.

Oznaczenia i dokumentacja stają się szczególnie ważne

Im więcej technologii spotyka się w jednej rozdzielnicy, tym większe znaczenie ma dokumentacja. Po kilku latach trudno pamiętać, który przewód prowadzi do licznika dodatkowego, który odpowiada za sterowanie konkretnym odbiornikiem, a który został pozostawiony jako rezerwa.

Warto więc zachować:

  • aktualny schemat rozdzielnicy,
  • opisy aparatów i zacisków,
  • oznaczenia przewodów po obu stronach,
  • informacje o pozostawionych trasach rezerwowych,
  • dokumentację instalacji fotowoltaicznej i Smart Home.

To szczególnie ważne wtedy, gdy kolejną modernizację będzie wykonywał inny instalator niż osoba odpowiedzialna za pierwotny montaż.

Najczęstsze błędy przy przygotowaniu rozdzielnicy pod Smart Home i fotowoltaikę

W praktyce problemy najczęściej wynikają nie z braku jednego konkretnego urządzenia, ale ze zbyt małej elastyczności instalacji.

Najczęstsze błędy to:

  • dobór rozdzielnicy bez rezerwy – po montażu PV i automatyki niemal wszystkie miejsca są już zajęte;
  • pozostawienie wolnych modułów bez miejsca na przewody – rozbudowa okazuje się trudna mimo wolnego fragmentu szyny;
  • traktowanie aparatury DC i AC jako jednej grupy bez uwzględnienia ich odmiennego przeznaczenia i parametrów;
  • brak miejsca na dodatkowy pomiar energii, mimo planowanej integracji PV ze Smart Home;
  • przypadkowe prowadzenie przewodów komunikacyjnych i energetycznych bez uwzględnienia wymagań konkretnego systemu;
  • łączenie kilku przewodów pod zaciskiem nieprzystosowanym do takiego połączenia zamiast zastosowania właściwego elementu rozdzielczego;
  • brak dokumentacji i oznaczeń, który znacząco utrudnia późniejsze dodanie magazynu energii, sterowania lub kolejnych obwodów.

Większości tych problemów można uniknąć na etapie projektowania, kiedy zwiększenie rozdzielnicy lub przygotowanie dodatkowej trasy przewodowej jest znacznie prostsze niż po zakończeniu budowy.

Jak przygotować rozdzielnicę na przyszłość?

Najpierw trzeba określić, jakie urządzenia będą instalowane od razu: falownik, podstawowa aparatura PV, elementy Smart Home i ewentualny dodatkowy pomiar. Następnie warto stworzyć drugi scenariusz – instalację po kilku latach. Jeżeli pojawi się magazyn energii, dodatkowy licznik, ładowarka samochodu czy kolejny moduł sterujący, trzeba wiedzieć, gdzie można będzie go zamontować i którędy doprowadzić przewody. Rozdzielnicę należy więc projektować nie tylko pod względem liczby modułów, lecz jako przestrzeń dla całego systemu połączeń, ochrony, pomiaru i sterowania.

Fotowoltaika i Smart Home mogą dobrze ze sobą współpracować, ale wymagają uporządkowanej infrastruktury. Im więcej funkcji ma być dodawanych w przyszłości, tym większe znaczenie ma rezerwa miejsca, właściwy podział instalacji oraz możliwość rozbudowy bez naruszania już wykonanych obwodów.